Tabak is een opwekkend/stimulerend middel. Toch zijn er genoeg rokers die zullen zeggen juist rustig te worden van tabak. Dit zogenaamde rustgevende effect is echter geen kenmerk van tabak. Tabak is immers een stimulerend middel en maakt juist onrustig. In feite neemt roken de onrustgevoelens weg die het in eerste instantie zelf heeft veroorzaakt.

Tijdens het roken wordt de tabak samen met alle toegevoegde stoffen verbrand. Ook het sigarettenpapier en de lijm, die gebruikt worden om de sigaret vorm te geven, gaan in rook op. Tabaksrook bestaat uit een fijn mengsel van gassen, vloeibare en vaste stoffen. Hij bevat meer dan 4.700 bestanddelen waarvan tenminste 43 bekend staan als kankerverwekkend. Het gaat onder meer om nicotine, koolmonoxide, irriterende gassen en carcinogenen.

Nicotine is een stof die bij inhalatie via de longblaasjes in het bloed komt en zo doorheen het lichaam wordt verspreid. Nicotine is het bestanddeel waaraan de roker afhankelijk raakt en waarvan hij het effect zoekt. De onaangename gewaarwordingen bij het roken van de eerste sigaret (duizeligheid, misselijkheid, hoofdpijn en braakneigingen) zijn het gevolg van de toevoer van nicotine. Deze gewaarwordingen verdwijnen door geregeld te roken. Het lichaam raakt gewend aan een zekere hoeveelheid nicotine en heeft steeds meer nicotine nodig om de negatieve gewaarwordingen te vermijden. De roker raakt lichamelijk afhankelijk.
De negatieve effecten blijven echter: nicotine versnelt de hartslag, verhoogt de bloeddruk, vernauwt de bloedvaten, versnelt de ademhaling, vermindert de eetlust en stimuleert de darmwerking. Door de grotere belasting van het hart heeft het hart zelf een grotere behoefte aan zuurstof. Door de vernauwing van de bloedvaten zal de doorstroming verminderen, wat leidt tot afkoeling van handen, voeten en aangezicht.
Een ander effect van nicotine is de verhoogde afbraak van vitamine C.

Irriterende en toxische gassen veroorzaken hoest, slijmsecretie, spasmen van de luchtwegen en verlamming van de trilhaartjes. De trilhaartjes van de luchtwegen voeren een waaiende beweging uit in de richting van de keelholte en zo worden ongewenste vaste bestanddelen van de ingeademde lucht (tabaksrook, vervuiling) naar buiten gebracht. Beschadigd door tabaksrook kunnen ze hun reinigende werking niet meer uitvoeren.

Carcinogenen (kankerverwekkers) zijn vooral terug te vinden in teer. Teer is de bruine brij die tijdens het roken niet alleen de filter van de sigaret, maar ook de vingers, tanden en slijmvliezen van rokers geelbruin kleurt. Daarnaast zet teer zich af op de trilhaartjes van de luchtwegen, waardoor hun werking vermindert en stofdeeltjes tot in de onderste luchtwegen doordringen. Dit veroorzaakt vernauwingen en ontstekingen, wat resulteert in een gedeeltelijke of volledige verstopping van de luchtwegen. Hierdoor vermindert de zuurstofcapaciteit van de longen en kan er minder zuurstof worden opgenomen.
Roken kan een zuurstofdaling van 5 à 10% veroorzaken. Als men weet dat een mens over ongeveer vijf liter bloed beschikt, komt dit overeen met een halve liter bloed. Een roker die een pakje sigaretten per dag rookt, heeft een zelfde zuurstofbestand als een niet-roker op 2500 meter hoogte.
Roken kan een zuurstofdaling van 5 à 10% veroorzaken. Als men weet dat een mens over ongeveer vijf liter bloed beschikt, komt dit overeen met een halve liter bloed. Een roker die een pakje sigaretten per dag rookt, heeft een zelfde zuurstofbestand als een niet-roker op 2500 meter hoogte.

De eerste sigaret wordt door de meeste rokers als slecht ervaren. De eerste trekjes veroorzaken bijwerkingen zoals misselijkheid, duizeligheid, hoofdpijn en braakneigingen. Bij verder gebruik geraakt het lichaam gewend aan een zekere dosis nicotine en worden de bijwerkingen niet meer ervaren. Integendeel: de roker wordt lichamelijk afhankelijk aan de nicotine. Nicotine heeft eerst een opwekkende en daarna een kalmerende werking. Vandaar uitspraken als: "Roken is goed voor de concentratie" of "Roken is goed tegen de zenuwen".

Daarnaast zijn rokers ook geestelijk afhankelijk van de gewoonte. Iedere roker rookt in bepaalde situaties, bijvoorbeeld tijdens het uitgaan, tijdens de middagpauze, bij een drankje, na de maaltijd, voor de televisie, in de auto, na de wedstrijd, enzovoort.
De roker gaat steeds meer roken om hetzelfde effect te bereiken en kan het roken moeilijk langer dan twee à drie uren laten. Met andere woorden: hij/zij is afhankelijk. Het roken is aangeleerd.
De meeste rokers roken dan ook niet omdat zij roken zo lekker vinden, maar omdat hun lichaam verslaafd is aan de nicotine en omdat zij de gewoonte niet kunnen afleren.

Er bestaan rookstopcursussen, ook voor jongeren.

Bronnen: www.vig.be en www.jellinek.nl